૧. નારદજીનો સ્તુતિ અને ક્ષમા યાચના અંગેનો પ્રશ્ન
પચીસમા અધ્યાયમાં કથા શ્રવણ અને વ્યાસ પૂજનનો મહિમા જાણ્યા પછી, દેવર્ષિ નારદજીએ ભગવાન નારાયણના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને પૂછ્યું:
“હે દયાળુ પ્રભુ! આપની કૃપાથી મેં વ્રતના તમામ નિયમો અને કથાનો મહિમા જાણી લીધો છે. હવે જ્યારે પુરુષોત્તમ માસ પૂર્ણ થવા આવ્યો હોય, ત્યારે ભક્તોએ ભગવાન પુરુષોત્તમની વિદાય કેવી રીતે કરવી?
વ્રત દરમિયાન જાણે-અજાણે થયેલી ભૂલો માટે પ્રભુ પાસે કયા શ્લોકો દ્વારા ક્ષમા માંગવી જોઈએ જેથી પૂજા સફળ થાય? કૃપા કરીને તે દિવ્ય સ્તુતિ મને સંભળાવો.”
૨. ભગવાન નારાયણ દ્વારા ક્ષમા યાચનાનું મહત્વ
ભગવાન નારાયણે કહ્યું, “હે નારદ! મનુષ્ય ગમે તેટલો પ્રયત્ન કરે, તો પણ તેનાથી વ્રત કે પૂજામાં કોઈ ને કોઈ નાની-મોટી ભૂલ (જેમ કે મંત્રમાં અશુદ્ધિ, સામગ્રીની અછત કે મનની ચંચળતા) રહી જ જાય છે. ભગવાન પુરુષોત્તમ અત્યંત દયાળુ છે. જો કોઈ ભક્ત વ્રતના અંતે સાચા હૃદયથી પ્રભુ સમક્ષ હાથ જોડીને પોતાની ભૂલો સ્વીકારી લે અને ક્ષમા માંગે, તો પ્રભુ તેના બધા ગુના માફ કરીને વ્રતનું પૂર્ણ ફળ આપે છે.”
૩. ભગવાન પુરુષોત્તમની દિવ્ય સ્તુતિ અને શ્લોકો
ભગવાન નારાયણે આ અધ્યાયમાં એક સુંદર સ્તુતિ બતાવી છે, જે પ્રત્યેક ભક્તે વ્રતની પૂર્ણાહુતિ વખતે ભગવાન રાધા-કૃષ્ણની મૂર્તિ સામે બોલવી જોઈએ:
શ્લોક ૧ (અપરાધ ક્ષમાપન):
અપરાધસહસ્ત્રાણિ ક્રિયન્તેઽહર્નિશં મયા ।
દાસોઽયમિતિ મામ્ મત્વા ક્ષમસ્વ પુરુષોત્તમ ॥
અર્થ: હે પુરુષોત્તમ પ્રભુ! મારા દ્વારા દિવસ-રાત હજારો અપરાધો (ભૂલો) થતા રહે છે. મને આપનો અજ્ઞાની દાસ (સેવક) સમજીને કૃપા કરીને મારા તમામ અપરાધો ક્ષમા કરો.
શ્લોક ૨ (ભક્તિ અને શ્રદ્ધાની વ્યાકુળતા):
નાવાહનં ન જાનામિ ન જાનામિ વિસર્જનમ્ ।
પૂજાં ચૈવ ન જાનામિ ક્ષમસ્વ પુરુષોત્તમ ॥
અર્થ: હે પ્રભુ! હું આપનું આવાહન (બોલાવવાની રીત) નથી જાણતો, ન તો આપનું વિસર્જન કરવાની રીત જાણું છું. મને તો આપની સાચી પૂજા કરતા પણ નથી આવડતું. હે પુરુષોત્તમ દેવ! આપ મારી ભાવના જોઈને મને ક્ષમા કરો.
શ્લોક ૩ (મંત્ર અને ક્રિયા હીનતા):
મંત્રહીનં ક્રિયાહીનં ભક્તિહીનં જનાર્દન ।
યત્પૂજિતં મયા દેવ પરિપૂર્ણં તદસ્તુ મે ॥
અર્થ: હે જનાર્દન! હું મંત્રથી હીન છું, ક્રિયા (વિધિ) થી હીન છું અને મારામાં સાચી ભક્તિ પણ નથી. છતાં પણ મેં જેવી-તેવી આપની પૂજા કરી છે, આપની કૃપાથી તેને પૂર્ણ માનીને સ્વીકાર કરો.
૪. સાષ્ટાંગ પ્રણામ અને પુષ્પાંજલિ
ભગવાન નારાયણે આગળ જણાવ્યું કે, આ સ્તુતિ કર્યા પછી ભક્તે ભગવાનના ચરણોમાં પીળા પુષ્પો (ફૂલો) ની અંજલિ અર્પણ કરવી જોઈએ. ત્યારબાદ પૃથ્વી પર ચત્તા સૂઈને (સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ) પ્રભુને વંદન કરવા.
ભગવાને વરદાન આપ્યું કે જે મનુષ્ય આ આદર અને નમ્રતા સાથે વ્રત પૂર્ણ કરે છે, તેના ઘરમાં ક્યારેય કોઈ અકાળ આફત આવતી નથી. ભગવાન પુરુષોત્તમ પૃથ્વી પર તેના યોગક્ષેમ (સુખ-સમૃદ્ધિ) ની જવાબદારી સ્વયં સંભાળે છે અને અંત સમયે તેને પોતાના ગોલોક ધામમાં સ્થાન આપે છે.
📌 અધ્યાય ૨૬ નો સાર (બોધ)
નમ્રતા એ જ શ્રેષ્ઠ ગુણ: આ અધ્યાય આપણને શીખવે છે કે ભક્તિમાં ક્યારેય અહંકાર ન હોવો જોઈએ. ગમે તેટલી મોટી પૂજા કરી હોય, પણ પ્રભુ સામે સદા નમ્ર અને નાના બનીને રહેવું જોઈએ.
પ્રભુનો દયાળુ સ્વભાવ: ઈશ્વર વિધિના નહીં પણ ભાવના ભૂખ્યા છે, સાચી ક્ષમા યાચના અધૂરી પૂજાને પણ પૂરી કરી દે છે.
(આગળના સત્તાવીસમા અધ્યાયમાં ભગવાન નારાયણ દેવર્ષિ નારદજીને પુરુષોત્તમ માસના વ્રતથી મળતા અલગ-અલગ લૌકિક ફળો—જેમ કે પુત્ર પ્રાપ્તિ, ધન પ્રાપ્તિ અને રોગમુક્તિની કથાઓ વિશે જણાવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “દિવ્ય સ્તુતિ અને ક્ષમા પ્રાર્થના” નામનો ષડ્વિંશતિમો અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!