૧. નારદજીનો દીપદાન અને તુલસી પૂજન અંગેનો પ્રશ્ન
એકવીસમા અધ્યાયમાં તીર્થસ્નાનનો મહિમા સાંભળ્યા પછી, દેવર્ષિ નારદજીએ ભગવાન નારાયણને પૂછ્યું:
“હે પ્રભુ! આપે પૂર્વ અધ્યાયોમાં પુરુષોત્તમ માસ દરમિયાન ‘દીપદાન’ (દીવો પ્રગટાવવો) અને ‘તુલસી પૂજન’ કરવાનો ભારે મહિમા ગાયો છે.
કૃપા કરીને મને વિસ્તારથી સમજાવો કે આ મહિનામાં તુલસીજીની પૂજા કરવાથી અને પ્રભુ સમક્ષ દીવો પ્રગટાવવાથી મનુષ્યને કેવું ફળ મળે છે? શું ભૂતકાળમાં કોઈ અજ્ઞાની જીવને પણ આનાથી મુક્તિ મળી છે? મને કોઈ સુંદર દ્રષ્ટાંત આપો.”
૨. ભગવાન નારાયણ દ્વારા તુલસી અને દીપનો મહિમા
ભગવાન નારાયણે કહ્યું, “હે નારદ! તુલસી એ સાક્ષાત લક્ષ્મીજીનું સ્વરૂપ છે અને તે ભગવાન વિષ્ણુને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે. પુરુષોત્તમ માસમાં જે મનુષ્ય રોજ સવારે તુલસી ક્યારા પાસે જઈને જળ ચડાવે છે, તેની પ્રદક્ષિણા કરે છે અને સાંજે ત્યાં ઘી કે તલના તેલનો દીવો પ્રગટાવે છે, તેના ઘરના તમામ વાસ્તુદોષ અને નકારાત્મક ઊર્જા નાશ પામે છે.
આ મહિનામાં અંધકારને દૂર કરતો દીવો પ્રગટાવવો (દીપદાન કરવું) એટલે પોતાના જીવનના અજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરવા સમાન છે. આ મહિમા સમજાવવા હું તને પ્રાચીન કાળના એક મહાપાપી બ્રાહ્મણ પુત્ર *’ગુણનિધિ’* ની કથા સંભળાવું છું.”
૩. ગુણનિધિ બ્રાહ્મણની કથા
ભગવાને કથાનો પ્રારંભ કરતા કહ્યું કે, પ્રાચીન સમયમાં એક નગરીમાં હરિદત્ત નામના પરમ જ્ઞાની બ્રાહ્મણ રહેતા હતા. તેમનો એક પુત્ર હતો, જેનું નામ ગુણનિધિ હતું. નામ ગુણનિધિ હોવા છતાં તેનામાં એક પણ ગુણ નહોતો. તે કુસંગતમાં પડી ગયો હતો, ચોરી કરતો, જુગાર રમતો અને સદા અધર્મ રસ્તે ચાલતો હતો. તેના પાપોથી કંટાળીને પિતાએ તેને ઘરની બહાર કાઢી મૂક્યો.
ઘરની બહાર નીકળ્યા પછી ગુણનિધિ ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થઈને ભટકવા લાગ્યો. ભટકતાં ભટકતાં એક દિવસ તે એક નગરમાં પહોંચ્યો. એ સમયે આકસ્મિક રીતે પવિત્ર પુરુષોત્તમ માસ ચાલી રહ્યો હતો. નગરના એક ભક્ત ભગવાન વિષ્ણુના મંદિરમાં રાત્રિ જાગરણ અને પૂજા કરી રહ્યા હતા. ગુણનિધિ ત્યાં મંદિરમાં ચડાવેલો પ્રસાદ ચોરવાની દાનતથી છુપાઈને બેસી ગયો.
૪. અજાણતા થયેલું દીપદાન અને મુક્તિ
રાત્રિના સમયે મંદિરમાં પ્રગટાવેલો દીવો ધીમે-ધીમે ઓલવાઈ રહ્યો હતો (તેની જ્યોત શાંત થઈ રહી હતી). ગુણનિધિને પ્રસાદ ચોરવા માટે અંધારામાં કંઈ દેખાતું નહોતું. તેથી તેણે દીવાની વાટને સરખી કરવા માટે પોતાના વસ્ત્રનો એક નાનકડો ટુકડો ફાડીને તેની નવી વાટ બનાવી અને દીવામાં મૂકી, જેથી દીવો ફરીથી તેજસ્વી રીતે પ્રગટ થઈ ગયો.
તેણે આ કાર્ય કેવળ પ્રસાદ ચોરવા માટે કર્યું હતું, પરંતુ પુરુષોત્તમ માસના પ્રભાવથી ભગવાનના મંદિરમાં ઓલવાતા દીવાને ફરીથી પ્રગટાવવો એ એક મહાન *’દીપદાન’* બની ગયું. થોડી જ વારમાં નગરના રક્ષકોએ તેને ચોરી કરતા પકડી લીધો અને ત્યાં જ તેનું મૃત્યુ થયું.
જ્યારે યમરાજના દૂતો ગુણનિધિના આત્માને લેવા આવ્યા, ત્યારે સાક્ષાત ભગવાન વિષ્ણુના દૂતો (વિષ્ણુદૂતો) ત્યાં પ્રગટ થયા. વિષ્ણુદૂતોએ કહ્યું, “આ મનુષ્યે ભલે આખી જિંદગી પાપ કર્યા, પણ અંત સમયે પુરુષોત્તમ માસમાં આણે ભગવાનના મંદિરમાં દીપદાન કર્યું છે, તેથી તેના બધા પાપો બળી ગયા છે.” વિષ્ણુદૂતો ગુણનિધિને દિવ્ય વિમાનમાં બેસાડીને પ્રભુના ધામમાં લઈ ગયા.
📌 અધ્યાય ૨૨ નો સાર (બોધ)
દીપદાનનો પ્રભાવ: અજાણતા અને સ્વાર્થ માટે કરેલું દીપદાન પણ જો આટલું મોટું ફળ આપી શકતું હોય, તો જે ભક્ત સાચા હૃદયથી આખો મહિનો દીપદાન અને તુલસી પૂજન કરે છે તેના પુણ્યની તો કલ્પના જ થઈ શકતી નથી.
પ્રભુની દયા: ઈશ્વર ભક્તની નાની સદ્ભાવનાને પણ બહુ મોટી ગણે છે.
(આગળના તેવીસમા અધ્યાયમાં ભગવાન નારાયણ પુરુષોત્તમ માસ દરમિયાન કયા પ્રકારના દાન કરવા (જેમ કે અન્નદાન, ભૂમિદાન) અને તેનું શું મહત્વ છે, તેની કથા સંભળાવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “તુલસી-દીપમહિમા અને ગુણનિધિ કથા” નામનો દ્વાવિંશતિમો અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!