૧. દેવર્ષિ નારદજીનો તીર્થ અંગેનો પ્રશ્ન
વીસમા અધ્યાયમાં દિવ્ય મંત્રો અને સ્તોત્રોનું જ્ઞાન મેળવ્યા પછી, નારદજીએ ભગવાન નારાયણને વંદન કરીને પૂછ્યું:
“હે પ્રભુ! આપની કૃપાથી મંત્રોનો મહિમા તો હું સમજ્યો. હવે કૃપા કરીને મને એ જણાવો કે આ પુરુષોત્તમ માસમાં સ્નાન કરવાનું શું મહત્વ છે?
આ મહિનામાં કઈ નદીઓ કે તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને વિશેષ ફળ મળે છે? અને જો કોઈ વ્યક્તિ તીર્થ સુધી ન જઈ શકે, તો તેણે ઘરમાં રહીને કેવી રીતે સ્નાન કરવું જોઈએ જેથી તેને તીર્થ જેટલું જ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય?”
૨. ભગવાન નારાયણ દ્વારા પવિત્ર નદીઓનો મહિમા
ભગવાન નારાયણે કહ્યું, “હે દેવર્ષિ! પુરુષોત્તમ માસમાં જળ (પાણી) નું મહાત્મ્ય ખૂબ વધી જાય છે. આ મહિનામાં પ્રત્યેક પવિત્ર જળાશયમાં નદીઓ અને તીર્થોના દેવતાઓ નિવાસ કરે છે. જે મનુષ્ય આ મહિનામાં સૂર્યોદય પહેલાં (બ્રાહ્મ મુહૂર્તમાં) પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરે છે, તેના શારીરિક અને માનસિક તમામ પાપો ધોવાઈ જાય છે.”
ભગવાને નીચે મુજબની નદીઓને આ મહિનામાં પરમ કલ્યાણકારી ગણાવી છે:
ગંગા અને યમુના: ગંગાજીમાં સ્નાન કરવાથી મુક્તિ મળે છે અને યમુનાજીમાં સ્નાન કરવાથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે ભક્તિ વધે છે. પુરુષોત્તમ માસમાં આ બંને નદીઓનું ફળ અનંત ગણું થઈ જાય છે.
અન્ય પવિત્ર નદીઓ: સરસ્વતી, નર્મદા, ગોદાવરી, કાવેરી, કૃષ્ણા અને તાપી જેવી પવિત્ર નદીઓમાં કરેલું સ્નાન અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ આપે છે.
સમુદ્ર સ્નાન: આ મહિનામાં દરિયા કિનારે (તીર્થધામોમાં) સ્નાન કરવાનો પણ અદ્ભુત મહિમા છે.
૩. ઘરમાં રહીને તીર્થસ્નાન મેળવવાનો સરળ ઉપાય
ભગવાન નારાયણે ગરીબ, વૃદ્ધ અને અશક્ત લોકોની ચિંતા કરતા નારદજીને એક બહુ જ સુંદર ગુહ્ય ઉપાય બતાવ્યો:
“હે નારદ! જે લોકો આર્થિક કે શારીરિક અશક્તિના કારણે કોઈ પવિત્ર નદી કે તીર્થધામ સુધી નથી જઈ શકતા, તેમણે નિરાશ થવાની બિલકુલ જરૂર નથી. તેઓ ઘરમાં જ રહીને તીર્થ સ્નાનનું પુણ્ય મેળવી શકે છે.”
તીર્થોનું આવાહન: ઘરમાં સ્નાન કરતી વખતે મનુષ્યે પવિત્ર જળની ડોલમાં હાથ જોડીને બધી પવિત્ર નદીઓનું સ્મરણ કરવું જોઈએ અને આ શ્લોક બોલવો જોઈએ:
“ગંગે ચ યમુને ચૈવ ગોદાવરી સરસ્વતી ।
નર્મદે સિંધુ કાવેરી જલેસ્મિન સન્નિધિ કુરુ ॥”
ભાવનું પુણ્ય: જો કોઈ ભક્ત સાચા હૃદયથી આ શ્લોક બોલીને ઘરમાં સ્નાન કરે, તો ભગવાન પુરુષોત્તમના વરદાનથી તે પાણીમાં ગંગા-યમુનાજી સ્વયં પ્રગટ થાય છે અને ભક્તને ઘેરબેઠા જ તીર્થસ્નાનનું પૂર્ણ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
૪. સ્નાન પછી અર્ઘ્ય આપવાનો નિયમ
ભગવાને આગળ જણાવ્યું કે સ્નાન કર્યા પછી ભક્તે પવિત્ર થઈને સૂર્યનારાયણને અને ભગવાન પુરુષોત્તમને જળનો અર્ઘ્ય (તાંબાના પાત્રમાંથી જળ ચડાવવું) આપવો જોઈએ. અર્ઘ્ય આપતી વખતે મનમાં પ્રભુ પાસે પોતાના અપરાધોની ક્ષમા માંગવી. આ વિધિ કરવાથી મનુષ્યનું તેજ વધે છે, સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે અને ઘરમાં સુખ-શાંતિનો વાસ થાય છે.
📌 અધ્યાય ૨૧ નો સાર (બોધ)
શુદ્ધિ અને પવિત્રતા: સ્નાન માત્ર શરીરની શુદ્ધિ માટે નથી, પરંતુ ભગવદ્ સ્મરણ સાથે કરવાથી તે મન અને આત્માને પણ પવિત્ર કરે છે.
ઈશ્વરની દયાળુતા: ભગવાન કોઈને પણ પોતાના પુણ્યથી વંચિત નથી રાખતા; જો ભાવ સાચો હોય તો ઘરનું આંગણું જ તીર્થ બની જાય છે.
(આગળના બાવીસમા અધ્યાયમાં ભગવાન નારાયણ પુરુષોત્તમ માસમાં તુલસી પૂજન અને દીપદાન કરવા પાછળની એક બહુ જ સુંદર પ્રાચીન કથા સંભળાવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “તીર્થસ્નાન મહિમા વર્ણન” નામનો એકવિંશતિમો અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!