૧. રાજા મણીગ્રીવનું મહેલમાં પુનરાગમન
સોળમા અધ્યાયમાં આપણે જોયું કે મહર્ષિ શિલાદના આશ્રમમાંથી દિવ્ય જ્ઞાન મેળવ્યા પછી રાજા મણીગ્રીવનો હૃદયપલટો થયો હતો. ઋષિના આશીર્વાદ લઈને રાજા પોતાના ઘોડા પર સવાર થઈને કાંચનપુર નગરી તરફ પાછા ફર્યા.
આ તરફ, રાજાના સૈનિકો અને પ્રજાજનો રાજા જંગલમાં ખોવાઈ જવાથી અત્યંત ચિંતિત હતા. જ્યારે તેમણે રાજાને સકુશળ પાછા ફરતા જોયા, ત્યારે આખી નગરીમાં આનંદનો માહોલ છવાઈ ગયો. પરંતુ પ્રજાએ જોયું કે પાછા ફરેલા રાજાના ચહેરા પર પહેલાં જેવો અહંકાર કે વિલાસી ભાવ નહોતો, પરંતુ એક અદ્ભુત શાંતિ અને દિવ્ય તેજ ઝળહળતું હતું.
૨. રાણી અને મંત્રીઓ સમક્ષ મહાત્મ્યનું વર્ણન
મહેલમાં પહોંચીને રાજા મણીગ્રીવે તાત્કાલિક પોતાની રાણી, રાજગુરુ અને મુખ્ય મંત્રીઓની એક સભા બોલાવી. રાજાએ જંગલમાં બનેલી આખી ઘટના, તરસથી પોતાની વ્યાકુળતા અને મહર્ષિ શિલાદે તેમને કેવી રીતે નવું જીવન આપ્યું તે બધું જ વિસ્તારથી જણાવ્યું.
રાજાએ ગદગદ કંઠે કહ્યું:
“હે પ્રિયા! હે મંત્રીઓ! આજ સુધી આપણે જે વૈભવ અને ભોગ-વિલાસમાં સમય ગુમાવ્યો છે, તે બધો વ્યર્થ છે. સાચો ધર્મ તો પરમાત્માની શરણાગતિમાં છે. મહર્ષિ શિલાદે મને વર્ષના તમામ મહિનાઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ એવા ‘પુરુષોત્તમ માસ’ ના મહિમા વિશે જણાવ્યું છે.
હવે નજીકના સમયમાં જ પવિત્ર પુરુષોત્તમ માસ આવી રહ્યો છે, તેથી મેં મનમાં દ્રઢ સંકલ્પ કર્યો છે કે હું પોતે આ વ્રત પૂર્ણ શ્રદ્ધા અને નિયમો સાથે પાળીશ.”
૩. આખા રાજ્યમાં ઢંઢેરો અને વ્રતનો પ્રારંભ
રાજા મણીગ્રીવે કેવળ પોતે જ વ્રત ન કર્યું, પરંતુ એક રાજા તરીકે પોતાની પ્રજાના આધ્યાત્મિક કલ્યાણ માટે આખા રાજ્યમાં ઢંઢેરો પીટાવ્યો કે:
રાજ્યનો પ્રત્યેક નાગરિક આ પવિત્ર મહિના દરમિયાન સાત્વિક આહાર રાખે અને ડુંગળી, લસણ કે માંસાહારનો ત્યાગ કરે.
કોઈ પણ વ્યક્તિ નગરમાં અસત્ય (જૂઠું) ન બોલે, કોઈની નિંદા ન કરે અને અંદરોઅંદર ક્લેશ ન કરે.
નગરમાં ઠેર-ઠેર ભગવાન રાધા-કૃષ્ણના ભજન-કીર્તન થાય અને ગરીબોને અન્ન તેમજ વસ્ત્રોનું દાન આપવામાં આવે.
જ્યારે પુરુષોત્તમ માસ શરૂ થયો, ત્યારે રાજા અને રાણીએ રાજમહેલમાં સોનાના કળશ પર ભગવાન પુરુષોત્તમની સ્થાપના કરી. રાજા રોજ બ્રાહ્મ મુહૂર્તમાં સ્નાન કરતા, આખો દિવસ પ્રભુનું ચિંતન કરતા અને સાંજે દીપદાન કરીને કેવળ એકટાણું (સાત્વિક આહાર) કરતા. રાજાને જોઈને આખી પ્રજા પણ ભક્તિના રંગમાં રંગાઈ ગઈ. કાંચનપુર નગરી જાણે પૃથ્વી પરનું વૈકુંઠ બની ગઈ હોય તેવો ભાસ થવા લાગ્યો.
૪. નિષ્કામ ભક્તિનું દિવ્ય વાતાવરણ
ભગવાન નારાયણે અધ્યાયના અંતમાં નારદજીને કહ્યું, “હે દેવર્ષિ! રાજા મણીગ્રીવના આ પવિત્ર પ્રયાસથી તેમના રાજ્યના અસંખ્ય લોકો જેઓ પહેલાં પાપકર્મમાં ડૂબેલા હતા, તેઓ પણ પવિત્ર બની ગયા. પુરુષોત્તમ માસની કથા ગલીએ-ગલીએ વંચાવા લાગી. રાજાની આ નિષ્કામ ભક્તિ જોઈને ગોલોકમાં બિરાજમાન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.”
📌 અધ્યાય ૧૭ નો સાર (બોધ)
રાજા ધર્મી તો પ્રજા ધર્મી: એક સાચો નેતા કે રાજા તે છે જે પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ પ્રજાને સન્માર્ગે અને ભક્તિના માર્ગે વાળવા માટે કરે છે.
સંગતનો પ્રભાવ: મહર્ષિ શિલાદની એક ક્ષણની સંગતથી રાજા બદલાયા અને રાજાના બદલાવથી આખું રાજ્ય પવિત્ર થઈ ગયું.
(આગળના અઢારમા અધ્યાયમાં રાજા મણીગ્રીવના આ વ્રતનું કેવું દિવ્ય પરિણામ આવે છે અને કથા આગળ કયો નવો વળાંક લે છે, તેની વિગતવાર ચર્ચા આવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “રાજા મણીગ્રીવ વ્રત પ્રચાર” નામનો સપ્તદશ અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!