૧. નારદજીની અવિરત જિજ્ઞાસા
ચૌદમા અધ્યાયમાં વ્રતની પૂર્ણાહુતિ અને ઉદ્યાપન વિધિ સાંભળ્યા પછી દેવર્ષિ નારદજીના મનનો આનંદ બમણો થઈ ગયો. તેમણે ભગવાન નારાયણને વંદન કરીને કહ્યું:
“હે પ્રભુ! આપના મુખેથી વ્રતની ઉજવણીની જે વિધિ મેં સાંભળી છે, તેનાથી સંસારી જીવોના કલ્યાણનો માર્ગ મોકળો થયો છે. આપની વાણી અમૃત સમાન છે, જે સાંભળીને મારું હૃદય તૃપ્ત થતું નથી.
કૃપા કરીને મને આ પુરુષોત્તમ માસના પ્રભાવની વધુ એક કથા સંભળાવો, જેનાથી મનુષ્યોને એ સમજાય કે જીવનમાં મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં પણ આ વ્રત કેવી રીતે રક્ષા કરે છે.”
૨. રાજા મણીગ્રીવ અને તેમનો વૈભવ
ભગવાન નારાયણે કહ્યું, “હે નારદ! સાંભળો, હું તમને દ્વાપરયુગના સમયની એક અદ્ભુત કથા સંભળાવું છું. એ સમયે કાંચનપુર નામની એક સુંદર નગરી હતી, જેમાં રાજા મણીગ્રીવ રાજ કરતા હતા.
રાજા મણીગ્રીવ ખૂબ જ શૂરવીર, પરાક્રમી અને ધનવાન હતા. તેમના રાજ્યમાં પ્રજા સુખી હતી અને કોઈ પણ પ્રકારનો ભય નહોતો. પરંતુ રાજાના જીવનમાં એક મોટી ખામી હતી—તેઓ અતિશય વિલાસી હતા અને સદાય ભૌતિક સુખો, શિકાર અને મોજ-મસ્તીમાં ડૂબેલા રહેતા હતા. તેમને ઈશ્વર ભક્તિ કે સાધુ-સંતોના સત્સંગમાં સહેજ પણ રસ નહોતો.”
૩. જંગલમાં શિકાર અને રસ્તો ભૂલવો
એક દિવસ રાજા મણીગ્રીવ પોતાના સૈનિકો અને ઘોડાઓ સાથે ઘોર જંગલમાં શિકાર કરવા ગયા. શિકારની પાછળ દોડતાં દોડતાં રાજા પોતાના સૈનિકોથી ખૂબ દૂર નીકળી ગયા અને એક અજાણ્યા જંગલમાં રસ્તો ભૂલી ગયા.
બપોરનો સમય થયો હોવાથી સૂર્યનો તાપ અતિશય વધી ગયો હતો. રાજા ભૂખ અને તરસથી વ્યાકુળ થઈ ગયા. તેમનો ઘોડો પણ થાકીને લોથપોથ થઈ ગયો હતો. જંગલમાં ક્યાંય પાણીનું ટીપું પણ દેખાતું નહોતો. રાજાને લાગ્યું કે હવે મારું મૃત્યુ નજીક છે અને આ વૈભવ કે સૈનિકો મને બચાવવા અહીં હાજર નથી.
૪. મહાત્માનો આશ્રમ અને સત્સંગનો વળાંક
તરસથી વ્યાકુળ થઈને રાજા જ્યારે બેભાન થવાની અણી પર હતા, ત્યારે તેમને થોડે દૂર એક સુંદર આશ્રમ દેખાયો. તે આશ્રમ પરમ શાંતિ આપનારો હતો. ત્યાં જ્ઞાની મહર્ષિ શિલાદ પોતાના શિષ્યો સાથે બિરાજમાન હતા. રાજા માંડ-માંડ ઘોડા પરથી ઉતરીને ઋષિના ચરણોમાં પડી ગયા.
મહાત્માએ તુરંત રાજાને પવિત્ર જળ પાયું, મધુર ફળો ખાવા આપ્યા અને તેમના ઘોડાની પણ વ્યવસ્થા કરી. જ્યારે રાજા સ્વસ્થ થયા, ત્યારે તેમણે ઋષિનો આભાર માન્યો. મહર્ષિ શિલાદે રાજાને જોઈને કહ્યું, “હે રાજન! તું શરીરથી ભલે રાજા છે, પણ તારો આત્મા અત્યારે ભૂખ્યો અને તરસ્યો છે, કારણ કે તેં ક્યારેય હરિનામનો રસ ચાખ્યો નથી.”
ત્યારબાદ ઋષિએ રાજા મણીગ્રીવને માનવ જીવનનું મહત્વ સમજાવ્યું અને પુરુષોત્તમ માસના મહિમાની વાતો શરૂ કરી, જે સાંભળીને રાજાના હૃદયમાં રહેલો અજ્ઞાનનો અંધકાર દૂર થવા લાગ્યો.
📌 અધ્યાય ૧૫ નો સાર (બોધ)
સત્સંગનો મહિમા: જ્યારે મનુષ્ય સંસારના માર્ગે ભટકી જાય છે (જેમ રાજા જંગલમાં ભટકી ગયા), ત્યારે સાધુ-સંતો અને તેમનો આશ્રમ જ તેને નવું જીવન આપે છે.
ભૌતિક સુખોની મર્યાદા: ગમે તેટલો મોટો રાજા હોય, પણ મુશ્કેલીના સમયે તેનું ધન કે સત્તા કામ નથી આવતી, માત્ર પ્રભુની કૃપા જ કામ આવે છે.
(આગળના સોળમા અધ્યાયમાં મહર્ષિ શિલાદ રાજા મણીગ્રીવને પુરુષોત્તમ માસનું મહત્વ સમજાવીને વ્રત કરવા માટે કેવી રીતે પ્રેરિત કરશે, તેની રસપ્રદ કથા આવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “રાજા મણીગ્રીવ અને ઋષિ મિલાપ” નામનો પંચદશ અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!