૧. સંસારની અસારતાનો વિચાર
દસમા અધ્યાયમાં સુદેવ બ્રાહ્મણની પુત્રીના લગ્ન ધામધૂમથી કરાવી આપ્યા પછી રાજા દ્રઢધન્વા ભારે ચિંતનમાં ડૂબી ગયા. મહર્ષિ વાલ્મીકિએ તેમને જે પૂર્વજન્મની કથા સંભળાવી હતી, તે તેમના મગજમાં સતત ઘૂમરાતી હતી.
રાજા એકાંતમાં બેસીને વિચારવા લાગ્યા:
“અહો! પૂર્વજન્મમાં અજાણતા અને કેવળ ભૂખ-તરસ વેઠીને મેં જે પુરુષોત્તમ માસનું એકટાણું વ્રત કર્યું હતું, તેના પ્રતાપે મને આ જન્મમાં આટલું મોટું સામ્રાજ્ય, અખંડ વૈભવ અને સુખ મળ્યા છે. જો અજાણતા કરેલી ભક્તિનું આવું મોટું ફળ હોય, તો જે મનુષ્ય જાણીજોઈને, પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી ભગવાન પુરુષોત્તમની શરણમાં જાય તેને શું ન મળી શકે?
આ ધન, દોલત, મહેલો અને વૈભવ તો આ જ જન્મ પૂરતા છે. મૃત્યુ પછી આમાંથી કંઈ સાથે આવવાનું નથી. હવે મારે મારો બાકીનો સમય આ ક્ષણભંગુર સંસારમાં વેડફવો નથી, પરંતુ પરમ પદ (મોક્ષ) ની પ્રાપ્તિ માટે પ્રભુના ચરણોમાં સમર્પિત કરવો છે.”
૨. રાજપાટનો ત્યાગ અને પુત્રાભિષેક
રાજા દ્રઢધન્વાએ પોતાના મનનો આ દ્રઢ નિશ્ચય પોતાની પત્ની—રાણી ગુણવતીને જણાવ્યો. રાણી પણ પૂર્વજન્મમાં તેમની સાથે વ્રત કરનારી પરમ સાધ્વી સ્ત્રી હતી, તેથી તેણે રાજાના આ પવિત્ર નિર્ણયનો સહર્ષ સ્વીકાર કર્યો.
બીજા દિવસે રાજાએ રાજદરબાર બોલાવ્યો. તેમણે પોતાના તમામ મંત્રીઓ, ગુરુઓ અને પ્રજાજનો સમક્ષ વન તરફ જવાની ઈચ્છા પ્રગટ કરી. રાજાએ પોતાના જ્ઞાની અને પ્રજાપ્રિય પુત્રને ગાદી પર બેસાડ્યો, રાજતિલક કર્યું અને તેને ન્યાયપૂર્વક ધર્મના માર્ગે ચાલીને પ્રજાનું પાલન કરવાની શિખામણ આપી. રાજાના આ અચાનક રાજત્યાગથી આખી પ્રજા અને દરબારીઓની આંખો ભીની થઈ ગઈ, પણ રાજા પોતાના નિર્ણય પર અડગ રહ્યા.
૩. રાજા અને રાણીનું વન તરફ પ્રસ્થાન
રાજા દ્રઢધન્વા અને રાણી ગુણવતીએ રાજસી વસ્ત્રો અને આભૂષણોનો ત્યાગ કર્યો. તેમણે વનવાસી જેવા સાદા વલ્કલ વસ્ત્રો ધારણ કર્યા અને કોઈ પણ પ્રકારના વૈભવ વગર પગપાળા જ જંગલ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
તેઓ ચાલતા ચાલતા એક પરમ પવિત્ર અને શાંત વન વિસ્તારમાં પહોંચ્યા, જ્યાં પવિત્ર નદી વહેતી હતી અને આસપાસ ઋષિ-મુનિઓના આશ્રમો આવેલા હતા. રાજાએ ત્યાં એક નાની કુટિર (ઝૂંપડી) બનાવી અને ભગવાન પુરુષોત્તમના ધ્યાનમાં લીન થઈ ગયા.
૪. વનમાં આકરી તપસ્યાનો પ્રારંભ
વનમાં આવ્યા પછી રાજા દ્રઢધન્વાએ પરમ કઠિન તપસ્યા શરૂ કરી:
તેઓ રોજ સવારે બ્રાહ્મ મુહૂર્તમાં વહેલા ઉઠીને પવિત્ર નદીમાં સ્નાન કરતા.
સૂર્યનારાયણને અર્ઘ્ય આપીને તેઓ અખંડ ભાવે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ‘પુરુષોત્તમ’ સ્વરૂપનું ધ્યાન ધરતા.
તેઓ દિવસમાં માત્ર એક જ વાર વનની વનસ્પતિ, સૂકા પાંદડા અથવા કંદમૂળ આરોગતા અને ક્યારેક તો માત્ર વાયુ (હવા) ભક્ષણ કરીને દિવસો વિતાવતા.
રાણી ગુણવતી પણ પડછાયાની જેમ રાજાની સાથે રહીને પ્રભુ ભક્તિ અને પતિની સેવામાં લીન રહેતી.
રાજાની આ નિષ્કામ અને ઘોર તપસ્યાના કારણે તેમનું શરીર ભલે સુકાઈ ગયું, પણ તેમના ચહેરા પર એક અદ્ભુત દિવ્ય તેજ પ્રગટ થયું. તેમની આ ભક્તિ જોઈને સ્વર્ગમાં દેવતાઓ પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
📌 અધ્યાય ૧૧ નો સાર (બોધ)
સાચો વૈરાગ્ય: સંસારના સર્વોચ્ચ સુખો અને રાજપાટ હોવા છતાં તેને ભગવાન માટે છોડી દેવા, એ જ સાચો વૈરાગ્ય છે.
ભક્તિની પરાકાષ્ઠા: આ અધ્યાય આપણને શીખવે છે કે ભૌતિક સુખો માણસને ક્ષણિક આનંદ આપે છે, પરંતુ આત્માનો સાચો આનંદ તો પરમાત્માની ભક્તિ અને તપસ્યામાં જ છે.
(આગળના બારમા અધ્યાયમાં રાજા દ્રઢધન્વાની આ આકરી તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને પ્રભુ પુરુષોત્તમ તેમને કેવી રીતે દર્શન આપશે અને કયો અદ્ભુત વરદાન આપશે, તેની ભક્તિસભર કથા આવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “રાજા દ્રઢધન્વા રાજત્યાગ અને તપોવર્ણન” નામનો એકાદશ અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!