૧. દેવર્ષિ નારદજીની ગદગદ અવસ્થા
ચોથા અધ્યાયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ મલમાસને પોતાનું નામ આપીને ‘પુરુષોત્તમ માસ’ બનાવ્યો, તે કથા સાંભળીને બદ્રિકાશ્રમમાં બેઠેલા દેવર્ષિ નારદજી અત્યંત ભાવવિભોર થઈ ગયા. તેમનું હૃદય પ્રભુની ભક્તવત્સલતા જોઈને આનંદથી ભરાઈ આવ્યું.
તેમણે ભગવાન નારાયણના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને કહ્યું:
“હે પ્રભુ! આપની લીલા અપરંપાર છે. જે મહિનાને આખું જગત ધિક્કારતું હતું, તેને સ્વયં સચ્ચિદાનંદ શ્રીકૃષ્ણએ પોતાનું નામ આપીને ત્રિલોકમાં સર્વશ્રેષ્ઠ બનાવી દીધો! પ્રભુની આવી કૃપા સાંભળીને મારું મન તૃપ્ત થતું નથી.
હવે કૃપા કરીને મને એ જણાવો કે પૃથ્વી લોક પર મનુષ્યોએ આ પુરુષોત્તમ મહિનાનો લાભ કેવી રીતે લેવો? આ મહિનામાં કયા નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ? કઈ વિધિથી પૂજા કરવાથી ભગવાન પુરુષોત્તમ અતિ શીઘ્ર પ્રસન્ન થાય છે?”
૨. ભગવાન નારાયણ દ્વારા વ્રતની મુખ્ય વિધિનો પ્રારંભ
દેવર્ષિ નારદનો આ પ્રશ્ન સાંભળીને ભગવાન નારાયણ બોલ્યા, “હે નારદ! સાંભળો, હું તમને પુરુષોત્તમ માસના વ્રતની એ પવિત્ર વિધિ જણાવું છું, જેનો સ્વીકાર કરવાથી મનુષ્યના જન્મોજન્મના દારિદ્ર્ય અને પાપોનો નાશ થાય છે.”
ભગવાને જણાવ્યું કે જ્યારે પણ પુરુષોત્તમ માસ આવે, ત્યારે મનુષ્યે મહિનાના પ્રથમ દિવસથી (અથવા શરૂઆતથી જ) મનમાં દ્રઢ સંકલ્પ કરવો જોઈએ.
બ્રાહ્મ મુહૂર્તમાં જાગરણ: વ્રત કરનારે દરરોજ સૂર્યોદય પહેલાં, બ્રાહ્મ મુહૂર્તમાં (સવારે ૪ થી ૬ ની વચ્ચે) પથારીનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
શુદ્ધ સ્નાન અને સંધ્યા વંદન: નિત્યકર્મ પતાવીને કોઈ પવિત્ર નદી, તળાવ અથવા જો તે શક્ય ન હોય તો ઘરમાં જ ગંગાજળ મિશ્રિત પાણીથી સ્નાન કરવું જોઈએ. સ્નાન કરતી વખતે ભગવાન પુરુષોત્તમનું સ્મરણ કરવું અનિવાર્ય છે.
સંકલ્પ વિધિ: સ્નાન કર્યા પછી સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરી, હાથમાં જળ, અક્ષત (ચોખા) અને ફૂલ લઈને ભગવાન સામે સંકલ્પ કરવો કે, “હે પુરુષોત્તમ પ્રભુ! હું આપની પ્રસન્નતા માટે આ આખો મહિનો નિયમોનું પાલન કરીશ, આપ મારી રક્ષા કરજો અને મારું વ્રત નિર્વિઘ્ને પૂરું કરાવજો.”
૩. પુરુષોત્તમ માસના અતિ મહત્વના નિયમો
ભગવાન નારાયણે આ અધ્યાયમાં વ્રત દરમિયાન પાળવાના મુખ્ય નિયમો વિશે વિસ્તારથી સમજાવ્યું:
૧. સત્ય અને મધુર વાણી: આ મહિનામાં ક્યારેય અસત્ય (જૂઠું) બોલવું નહીં. કોઈની નિંદા કે કૂથલી કરવી નહીં. કોઈના પર ક્રોધ ન કરવો અને બધા સાથે પ્રેમપૂર્વક વર્તવું.
૨. બ્રહ્મચર્યનું પાલન: વ્રત કરનારે આખો મહિનો મન, વચન અને કર્મથી સંપૂર્ણ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું જોઈએ.
૩. ભૂમિ શયન: જો સ્વાસ્થ્ય સારું હોય તો વૈભવી પલંગનો ત્યાગ કરીને જમીન પર પથારી કરીને સૂવું (ભૂમિ શયન કરવું) શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
૪. સાત્વિક આહાર: આ મહિનામાં માંસાહાર, ડુંગળી, લસણ, નશીલા પદાર્થો કે મલિન ભોજનનો ત્યાગ કરવો. ઘણા ભક્તો આ મહિનામાં એકટાણું (દિવસમાં એક જ વાર ભોજન) કરે છે અથવા ફળાહાર પર રહે છે.
૪. કથા શ્રવણ અને દાનનો મહિમા
ભગવાને નારદજીને આગળ કહ્યું કે, આ મહિનામાં કેવળ શારીરિક નિયમો જ પૂરતા નથી, પરંતુ માનસિક ભક્તિ પણ એટલી જ જરૂરી છે. દરરોજ ભગવાન પુરુષોત્તમની મૂર્તિ કે છબી સમક્ષ ઘીનો દીવો પ્રગટાવવો જોઈએ.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ મહિનામાં દરરોજ પુરુષોત્તમ માસની કથાનું શ્રવણ કે પઠન કરવું જોઈએ. જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક આ કથા સાંભળે છે, તેના ઘરના તમામ વાસ્તુદોષ અને નકારાત્મક ઊર્જા દૂર થાય છે. આ ઉપરાંત ગરીબોને, બ્રાહ્મણોને અન્ન, વસ્ત્ર કે દીપદાન (દીવાઓનું દાન) આપવાનો આ મહિનામાં વિશેષ મહિમા છે.
📌 અધ્યાય ૫ નો સાર (બોધ)
નિયમ અને સંયમ: ભક્તિ માત્ર પૂજા કરવાથી નથી થતી, પરંતુ જીવનમાં સંયમ લાવવાથી થાય છે. આ અધ્યાય આપણને મન અને શરીરને પવિત્ર રાખવાના નિયમો શીખવે છે.
સંકલ્પ શક્તિ: કોઈ પણ શુભ કાર્યની શરૂઆત દ્રઢ સંકલ્પથી થાય તો જ તે સફળ થાય છે.
(આગળના છઠ્ઠા અધ્યાયમાં ભગવાન નારાયણ નારદજીને એવા ભોજન અને પદાર્થો વિશે જણાવશે જે આ મહિનામાં ખાવા યોગ્ય છે અને કયા પદાર્થો વર્જિત છે તેની વિગતવાર ચર્ચા આવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “વ્રત નિયમ નિરૂપણ” નામનો પંચમ અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!