૧. નારદજીની આહાર શુદ્ધિ અંગેની જિજ્ઞાસા
પાંચમા અધ્યાયમાં વ્રતના સામાન્ય નિયમો સાંભળ્યા પછી, દેવર્ષિ નારદજીએ આહાર શુદ્ધિ વિશે વિશેષ પ્રશ્ન પૂછ્યો:
“હે પ્રભુ! શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે કે ‘જેવું અન્ન એવું મન’. મનુષ્ય જેવો આહાર લે છે, તેવી જ તેની બુદ્ધિ બને છે. પુરુષોત્તમ માસ એટલો પવિત્ર છે કે તેમાં નાની ભૂલ પણ વ્રતનું ફળ નષ્ટ કરી શકે છે.
માટે કૃપા કરીને મને એ વિસ્તારથી સમજાવો કે આ પવિત્ર મહિનામાં વ્રત કરનારે કયા પદાર્થો ખાવા જોઈએ અને કયા પદાર્થોનો ભૂલથી પણ સ્પર્શ ન કરવો જોઈએ?”
૨. ત્યાગ કરવા યોગ્ય પદાર્થો (અભક્ષ્ય/વર્જિત અન્ન)
ભગવાન નારાયણે નારદજીને જણાવ્યું કે, વ્રતની સફળતા માટે આખો મહિનો નીચે મુજબના પદાર્થોનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો જોઈએ:
અનાજ અને શાકભાજી: ચોળા, મસૂરની દાળ, અડદની દાળ, રાઈ, સરસવ, ડુંગળી, લસણ, ગાજર, મૂળા, રીંગણ, કોબીજ અને સુરણ (કંદમૂળ) નો ત્યાગ કરવો.
મસાલા અને તેલ: કાચું નમક (મીઠું) વાપરવાને બદલે સિંધાલૂણ (સિંધવ મીઠું) વાપરવું. સરસવનું તેલ કે તલના તેલનો ખાવામાં ઉપયોગ ન કરવો (ગાયનું ઘી સર્વશ્રેષ્ઠ છે).
અન્ય પદાર્થો: વાસી ખોરાક, લોખંડના વાસણમાં રાંધેલું અન્ન, બીજાના ઘરનું અન્ન (પારકું અન્ન), મધ, કાંસાના વાસણમાં ભોજન કરવું અને નશીલા પદાર્થો કે પાન-સોપારીનો ત્યાગ કરવો.
ધાર્મિક મનાઈ: રવિવારે કે અન્ય પવિત્ર તિથિઓએ આમળા કે તુલસીના પાન ચાવવા નહીં.
૩. ગ્રહણ કરવા યોગ્ય પદાર્થો (ભક્ષ્ય/સાત્વિક અન્ન)
ભગવાન નારાયણે આગળ જણાવ્યું કે, જે લોકો એકટાણું (દિવસમાં એક વાર ભોજન) કે ફળાહાર કરીને વ્રત રાખે છે, તેઓ આ પવિત્ર પદાર્થો લઈ શકે છે:
ધાન્ય અને દાળ: ઘઉં, ચોખા (ડાંગર), જવ, મગની દાળ, તલ અને વટાણા પવિત્ર માનવામાં આવ્યા છે.
શાકભાજી અને ફળો: કાચી કે પાકી કેળ, કાચું પપૈયું, ચીભડું, આદુ, જીરું, મરી, કેરી, સેવ (સફરજન), નારંગી અને અન્ય ઋતુગત ફળો ઉત્તમ છે.
દૂધ અને ઘી: ગાયનું દૂધ, દહીં, ગાયનું ઘી અને માખણ વ્રત કરનાર માટે પરમ પવિત્ર અને શક્તિદાયક આહાર છે.
હવિષ્યાન્ન: ઘીમાં બનાવેલી લાપસી, ખીર, શીરો કે ખીચડી જેવા સાત્વિક ભોજનને પ્રભુનો પ્રસાદ માનીને દિવસમાં એક વાર ગ્રહણ કરી શકાય છે.
૪. આહાર શુદ્ધિનું આધ્યાત્મિક મહત્વ
ભગવાન નારાયણે અધ્યાયના અંતમાં આહારના નિયમોનું મહત્વ સમજાવતા કહ્યું:
“હે નારદ! જે મનુષ્ય આ મહિનામાં પોતાના સ્વાદ પર સંયમ રાખે છે અને કેવળ પવિત્ર, સાત્વિક આહાર ગ્રહણ કરે છે, તેનું મન આપોઆપ ભગવાન પુરુષોત્તમના ચિંતનમાં પરોવાયેલું રહે છે. જે વ્યક્તિ આ આહારના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને અભક્ષ્ય પદાર્થો ખાય છે, તેનું વ્રત ખંડિત થાય છે અને તેને પુણ્યને બદલે પાપ લાગે છે. પરંતુ જે શ્રદ્ધાપૂર્વક આ નિયમો પાળે છે, તેના શરીરના રોગો નાશ પામે છે અને આત્મા પવિત્ર બને છે.”
📌 અધ્યાય ૬ નો સાર (બોધ)
જીભ પર સંયમ: આ અધ્યાય આપણને સ્વાદવૃત્તિ પર કાબૂ રાખતા શીખવે છે. સાત્વિક આહારથી જ સાત્વિક વિચારો આવે છે.
ભક્તિમાં શિસ્ત: ભગવાનની પૂજા જેટલી જ અગત્યની આપણી દૈનિક જીવનશૈલી અને આહારની પવિત્રતા પણ છે.
(આગળના સાતમા અધ્યાયમાં ભગવાન નારાયણ પુરુષોત્તમ માસમાં કયા કાર્યો કરવાથી કરોડો ગણું ફળ મળે છે અને અક્ષય પુણ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે, તેની દિવ્ય કથા સંભળાવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “ભક્ષ્યાભક્ષ્ય નિર્ણય” નામનો ષષ્ઠ અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!