૧. દેવર્ષિ નારદજીની શંકા અને પ્રશ્ન
ભગવાન નારાયણના મુખેથી પુરુષોત્તમ માસની પ્રશંસા સાંભળીને દેવર્ષિ નારદજીના મનમાં ભારે આશ્ચર્ય થયું. તેમણે વંદન કરીને પૂછ્યું:
“હે પ્રભુ! આપ ત્રિલોકીના નાથ છો. આપના મુખેથી આ મહિનાના આવા અદ્ભુત મહિમા વિશે સાંભળીને મારી જિજ્ઞાસા વધી ગઈ છે. વર્ષના બાર મહિના (કાર્તક, માગશર વગેરે) તો જાણીતા છે અને તેમાં સૂર્યની સંક્રાંતિ (રાશિ બદલાવ) થાય છે. પરંતુ આ ‘અધિક માસ’ અથવા ‘મલમાસ’ ક્યાંથી આવ્યો?
તેનો સ્વામી કોણ છે? અને આ મહિનામાં એવું તે શું વિશેષ છે કે જેનાથી તે આપને આટલો પ્રિય બન્યો? કૃપા કરીને આ મલમાસની ઉત્પત્તિની કથા મને વિસ્તારપૂર્વક સંભળાવો.”
૨. ભગવાન નારાયણ દ્વારા મલમાસની વ્યથાનું વર્ણન
ભગવાન નારાયણે નારદજીને જણાવ્યું કે, હે નારદ! સૂર્યની ગતિના આધારે સૌરવર્ષ અને ચંદ્રની ગતિના આધારે ચંદ્રવર્ષ ગણાય છે. આ બંને વચ્ચે સમયનો જે તફાવત રહે છે, તેને સરખો કરવા માટે દર ત્રણ વર્ષે એક વધારાનો મહિનો ઉમેરવામાં આવે છે, જેને ‘અધિક માસ’ કહે છે.
શરૂઆતમાં જ્યારે આ મહિનાની ઉત્પત્તિ થઈ, ત્યારે તે ખૂબ જ દુઃખી હતો. તેનું કારણ એ હતું કે:
કોઈ સ્વામી ન હોવો: વર્ષના બાકીના બધા જ મહિનાઓના કોઈ ને કોઈ દેવતા સ્વામી હતા (જેમ કે વૈશાખના માધવ, કારતકના દામોદર વગેરે). પરંતુ આ અધિક માસનો કોઈ સ્વામી નહોતો.
જગતમાં નિંદા: સૂર્યની સંક્રાંતિ ન હોવાને કારણે જ્યોતિષીઓ અને ધર્મશાસ્ત્રીઓએ તેને ‘મલમાસ’ (મેલો કે અપવિત્ર મહિનો) કહીને બોલાવ્યો.
શુભ કાર્યોમાં વર્જિત: આ મહિનામાં લગ્ન, જનોઈ, ગૃહપ્રવેશ, મુંડન કે કોઈ પણ પ્રકારના માંગલિક અને શુભ કાર્યો કરવાની શાસ્ત્રોમાં મનાઈ કરવામાં આવી. લોકો તેને અશુભ ગણીને તેની ઉપેક્ષા કરવા લાગ્યા.
૩. મલમાસનું રુદન અને વૈકુંઠ તરફ પ્રયાણ
પોતાની આવી ઘોર નિંદા અને ઉપેક્ષા જોઈને અધિક માસ અત્યંત વ્યાકુળ થઈ ગયો. તેને લાગ્યું કે મારું અસ્તિત્વ જ નકામું છે. તે ભારે હૃદયે રડવા લાગ્યો. તે પોતાનું દુઃખ દૂર કરવા માટે એક સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરીને સીધો બ્રહ્મલોકમાં બ્રહ્માજી પાસે ગયો.
બ્રહ્માજીએ તેને રડવાનું કારણ પૂછ્યું, ત્યારે મલમાસે કહ્યું, “હે પિતામહ! આ સંસારમાં બધા મને અશુભ અને નિંદનીય ગણે છે. મારું કોઈ નામ લેવા પણ તૈયાર નથી. કોઈ શુભ કાર્યમાં મારો ઉપયોગ થતો નથી. આવા અપમાનિત જીવન જીવવા કરતાં તો મારું મરી જવું સારું! કૃપા કરીને મને આ દુઃખમાંથી મુક્ત કરો.”
બ્રહ્માજીએ તેને ધીરજ બંધાવતા કહ્યું, “હે વત્સ! તારું આ દુઃખ દૂર કરવાનું સામર્થ્ય માત્ર વૈકુંઠના નાથ શ્રી હરિ વિષ્ણુ પાસે જ છે. તું તેમની શરણે જા.” બ્રહ્માજી પોતે મલમાસને લઈને ભગવાન વિષ્ણુ પાસે વૈકુંઠ ધામમાં ગયા.
૪. વૈકુંઠમાં ભગવાન વિષ્ણુની શરણાગતિ
વૈકુંઠ ધામમાં પરમ તેજસ્વી આસન પર બિરાજમાન ભગવાન નારાયણને જોઈને મલમાસ તેમના ચરણોમાં ઢળી પડ્યો અને ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડવા લાગ્યો. તેના આંસુઓથી પ્રભુના ચરણ પખાળવા લાગ્યા.
તેણે કરુણ અવાજે વિનંતી કરી, “હે અનાથના નાથ! હે દયાળુ પ્રભુ! હું કોઈ પાપ વગર જ આખા જગતમાં નિંદનીય બન્યો છું. લોકો મને ‘મલમાસ’ કહીને મારો તિરસ્કાર કરે છે. જો આપ મારા પર કૃપા નહીં કરો, તો હું મારા પ્રાણ ત્યાગી દઈશ.”
ભગવાન વિષ્ણુ અત્યંત દયાળુ છે. શરણાગતનું દુઃખ જોઈને તેમનું હૃદય પીગળી ગયું. તેમણે મલમાસને અભયદાન આપતા કહ્યું, “હે માસ! તું ચિંતા ન કર. તું મારી શરણે આવ્યો છે, એટલે હવે તારું આ દુઃખ લાંબો સમય નહીં રહે. હું તને ગૌરવ અપાવીશ.”
📌 અધ્યાય ૨ નો સાર અને બોધ
આ બીજા અધ્યાયમાંથી આપણને સુંદર જીવનબોધ મળે છે:
૧. શરણાગતિનો મહિમા: જ્યારે સંસારમાં ચારેય તરફથી અપમાન કે ઉપેક્ષા મળે, ત્યારે ભગવાનના ચરણો જ એકમાત્ર સાચો આશરો છે.
૨. ભગવાનની દયા: ઈશ્વર ક્યારેય કોઈને ત્યજતા નથી. જે જીવ પ્રભુના શરણે જાય છે, તેનું ગમે તેવું મોટું દુઃખ પણ ઓગળી જાય છે.
(આગળના ત્રીજા અધ્યાયમાં ભગવાન વિષ્ણુ મલમાસને લઈને ગોલોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાસે જશે અને તેને ‘પુરુષોત્તમ’ નામ કેવી રીતે મળશે તેની કથા આવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “મલમાસનું રુદન અને વૈકુંઠ પ્રયાણ” નામનો દ્વિતીય અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!