૧. નારદજીનો દાન વિષેનો પ્રશ્ન
બાવીસમા અધ્યાયમાં અજાણતા થયેલા દીપદાનથી પણ ગુણનિધિ બ્રાહ્મણનો ઉદ્ધાર કેવી રીતે થયો તે સાંભળ્યા પછી, દેવર્ષિ નારદજી પરમ આનંદિત થયા. તેમણે ભગવાન નારાયણને વંદન કરીને પૂછ્યું:
“હે પ્રભુ! આપની કૃપાથી દીપદાન અને તુલસી પૂજનનો મહિમા હું સમજ્યો. હવે કૃપા કરીને મને એ જણાવો કે આ પુરુષોત્તમ માસમાં કયા પ્રકારના દાન કરવાથી મનુષ્યને સૌથી વધુ પુણ્ય મળે છે?
સંસારી મનુષ્યો પોતાના કલ્યાણ માટે કઈ વસ્તુઓનું દાન કરી શકે? અને જુદા જુદા દાન કરવાથી ભક્તને કેવા ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે? કૃપા કરીને મને કહો.”
૨. ભગવાન નારાયણ દ્વારા દાનનું મહત્વ
ભગવાન નારાયણે કહ્યું, “હે નારદ! મનુષ્ય જીવનમાં ત્યાગ અને દાનનું બહુ મોટું મહત્વ છે, પરંતુ પુરુષોત્તમ માસમાં આપેલું નાનું દાન પણ અક્ષય (જેનો ક્યારેય નાશ ન થાય તેવું) બની જાય છે. આ મહિનામાં મનુષ્યે અહંકાર વગર, સાચા હૃદયથી ગરીબો, સંતો અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું જોઈએ.”
ભગવાને આ મહિનામાં નીચે મુજબના દાનને સર્વશ્રેષ્ઠ ગણાવ્યા છે:
અન્નદાન (સૌથી મોટું દાન): આ મહિનામાં ભૂખ્યા જીવને અન્ન (ભોજન) કરાવવું એ સાક્ષાત ભગવાનને ભોજન કરાવવા સમાન છે. જે વ્યક્તિ આ મહિનામાં અન્નદાન કરે છે, તેના પિતૃઓ કાયમ માટે તૃપ્ત થઈ જાય છે અને તેના ઘરમાં ક્યારેય ધન-ધાન્યની કમી નથી રહેતી.
વસ્ત્રદાન: ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોને વસ્ત્રો (કપડાં) દાન કરવાથી મનુષ્યને માન-સન્માન મળે છે અને તેના પાપોનો નાશ થાય છે.
ભૂમિ અને સુવર્ણ દાન: જે લોકો સક્ષમ છે, તેઓ જો આ મહિનામાં ગાયોના નિભાવ માટે ભૂમિ (જમીન) નું કે શક્તિ પ્રમાણે સોનાનું દાન કરે, તો તેમને અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતાં પણ મોટું પુણ્ય મળે છે અને તેઓ સીધા વૈકુંઠ ધામના અધિકારી બને છે.
૩. જળદાન અને માલપુઆ દાનનું વિશેષ રહસ્ય
ભગવાન નારાયણે આગળ જણાવ્યું કે, જેમ જેમ આ પવિત્ર મહિનો આગળ વધે, તેમ તેમ ભક્તોએ જળદાન (પાણીનું દાન) કરવું જોઈએ. ઉનાળા કે તાપના દિવસોમાં તરસ્યા લોકોને પાણી પીવડાવવું એ અમૃત દાન સમાન છે.
આ ઉપરાંત, પુરુષોત્તમ માસમાં ૩૩ માલપુઆ (અપૂપ) નું દાન કાંસાના પાત્રમાં મૂકીને બ્રાહ્મણને આપવાનો વિશેષ નિયમ છે. ભગવાને સમજાવ્યું કે આ ૩૩ માલપુઆ એ બ્રહ્માંડના ૩૩ કોટી દેવતાઓનું પ્રતીક છે. જે ભક્ત આ દાન કરે છે, તેના પર તમામ દેવી-દેવતાઓ એકસાથે પ્રસન્ન થાય છે અને તેના જીવનના તમામ વિઘ્નો દૂર કરે છે.
૪. નિષ્કામ દાનનો મહિમા
ભગવાન નારાયણે અધ્યાયના અંતમાં એક બહુ સુંદર વાત કહી:
“હે દેવર્ષિ! દાન હંમેશાં સાત્વિક અને નિષ્કામ ભાવે (બદલામાં કોઈ ઈચ્છા રાખ્યા વગર) કરવું જોઈએ. જો કોઈ વ્યક્તિ દાન આપીને તેનો દેખાવ કરે કે ઘમંડ કરે, તો તેનું પુણ્ય નષ્ટ થઈ જાય છે. ડાબા હાથે આપેલું દાન જમણા હાથને પણ ખબર ન પડવી જોઈએ, એ જ સાચું દાન છે. ગરીબ માણસ પોતાની ઓછી આવકમાંથી પણ જો એક રૂપિયો કે એક મુઠ્ઠી અનાજ દાન કરે, તો તેની કિંમત મારા દરબારમાં અમીરોના લાખો રૂપિયા કરતાં વધુ છે.”
📌 અધ્યાય ૨૩ નો સાર (બોધ)
ઉદારતા: આપણી પાસે જે કંઈ છે, તેમાંથી જરૂરિયાતમંદોને ભાગ આપવો એ જ સાચો માનવધર્મ છે.
ગુપ્ત દાન: દાન હંમેશાં ગુપ્ત અને નિરહંકાર ભાવે થવું જોઈએ જેથી તેનું પવિત્ર ફળ મળી શકે.
(આગળના ચોવીસમા અધ્યાયમાં ભગવાન નારાયણ દેવર્ષિ નારદજીને પુરુષોત્તમ માસ દરમિયાન કયા કયા કાર્યો વર્જિત છે (જેમ કે કયા કામો ન કરવા જોઈએ) અને કઈ ભૂલોથી બચવું જોઈએ, તેનું મહત્વનું જ્ઞાન આપશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “વિવિધ દાન મહિમા વર્ણન” નામનો ત્રયોવિંશતિમો અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!