૧. મંગલાચરણ અને નૈમિષારણ્યની સભા
સનાતન પરંપરા અનુસાર કોઈ પણ પવિત્ર કથાની શરૂઆત ભગવાનના સ્મરણથી થાય છે. આ કથાની શરૂઆતમાં શ્રીમન નારાયણ, ભગવાન કૃષ્ણ અને વ્યાસજીને પ્રણામ કરવામાં આવ્યા છે.
એક સમયે પવિત્ર અને દિવ્ય એવા નૈમિષારણ્ય તીર્થમાં શૌનક આદિ અઠ્યાસી હજાર (૮૮,૦૦૦) ઋષિઓ એકત્રિત થયા હતા. તેઓ સંસારના કલ્યાણ માટે અને પરમાત્માની પ્રાપ્તિ માટે યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા. આ સમયે ત્યાં વ્યાસજીના પરમ શિષ્ય અને મહાજ્ઞાની સૂતજી પધાર્યા. સૂતજીને આવેલા જોઈને બધા ઋષિઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા, તેમનું સ્વાગત કર્યું, પૂજન કર્યું અને તેમને ઉચ્ચ આસન પર બિરાજમાન કર્યા.
૨. ઋષિઓનો વ્યાકુળ પ્રશ્ન
શૌનક આદિ ઋષિઓએ હાથ જોડીને અત્યંત નમ્રતાપૂર્વક સૂતજીને પૂછ્યું:
“હે મહાભાગ સૂતજી! આપ સર્વ શાસ્ત્રો, પુરાણો અને ઇતિહાસના જ્ઞાતા છો. આ કળિયુગમાં મનુષ્યો અલ્પ આયુષ્યવાળા, ભાગ્યહીન, રોગી અને અનેક ચિંતાઓથી ઘેરાયેલા છે. કળિયુગના પ્રભાવથી લોકો ધર્મ ભ્રષ્ટ થઈ રહ્યા છે.
માટે કૃપા કરીને અમને કોઈ એવો સરળ, સુલભ અને પરમ પવિત્ર ઉપાય બતાવો, જેનાથી મનુષ્યના તમામ પાપોનો નાશ થાય, સંસારના ભૌતિક સુખો મળે અને અંતે પરમ પદ (મોક્ષ) ની પ્રાપ્તિ થાય. એવું કયું વ્રત, દાન કે તપ છે જે કરવાથી ભગવાન નારાયણ તુરંત પ્રસન્ન થાય છે?”
૩. સૂતજી દ્વારા નારદ-નારાયણ સંવાદનું સ્મરણ
ઋષિઓનો આ લોકકલ્યાણકારી પ્રશ્ન સાંભળીને સૂતજી ખૂબ જ હરખાયા. તેમણે કહ્યું:
“હે ઋષિઓ! તમે સંસારના હિત માટે બહુ જ સુંદર પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. આવો જ પ્રશ્ન એકવાર દેવર્ષિ નારદે ભગવાન નર-નારાયણને પૂછ્યો હતો. હું તમને એ જ પવિત્ર સંવાદ સંભળાવું છું.”
સૂતજીએ કથા આગળ વધારતા કહ્યું કે, એક સમયે દેવર્ષિ નારદ ત્રણેય લોકમાં ભ્રમણ કરતા કરતા બદરીનાથ (બદ્રિકાશ્રમ) પધાર્યા. ત્યાં તેમણે જોયું કે જગતના પાલનહાર અને સર્વસમર્થ એવા ભગવાન નારાયણ (જેમણે નર અને નારાયણ તરીકે અવતાર લીધો હતો) પોતે ઘોર તપસ્યા કરી રહ્યા હતા.
નારદજીને આશ્ચર્ય થયું કે જે પોતે ભગવાન છે, જેમના સ્મરણ માત્રથી જીવ મુક્ત થઈ જાય છે, તે કોનું તપ કરી રહ્યા છે? નારદજીએ ભગવાન નારાયણને દંડવત પ્રણામ કરીને પૂછ્યું, “હે પ્રભુ! આપ તો સર્વેશ્વર છો, છતાં આપ આટલું કઠિન તપ કેમ કરી રહ્યા છો? અને મનુષ્યોના કલ્યાણ માટે સર્વશ્રેષ્ઠ માર્ગ કયો છે?”
૪. ભગવાન નારાયણનો ઉત્તર
ભગવાન નારાયણે સ્મિત સાથે નારદજીને કહ્યું, “હે નારદ! હું આ તપ જગતના જીવોના કલ્યાણ માટે ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવા કરું છું. તમે જે મનુષ્યોના ઉદ્ધારનો માર્ગ પૂછ્યો છે, તેના માટે ‘પુરુષોત્તમ માસ’ (અધિક માસ) નું વ્રત સર્વોપરી છે.
આ માસ ભગવાન પુરુષોત્તમ (શ્રીકૃષ્ણ) ને અત્યંત પ્રિય છે. જે મનુષ્ય આ મહિનામાં નિયમપૂર્વક સ્નાન, જપ, દાન, પૂજન અને કથા શ્રવણ કરે છે, તેના જન્મોજન્મના પાપ બળીને ભસ્મ થઈ જાય છે. આ માસ સૂર્યની સંક્રાંતિ વિનાનો હોવાથી શરૂઆતમાં ‘મલમાસ’ (નકામો મહિનો) કહેવાતો હતો, પરંતુ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ તેને પોતાનું નામ ‘પુરુષોત્તમ’ આપીને તમામ મહિનાઓમાં શ્રેષ્ઠ બનાવ્યો છે.”
📌 અધ્યાય ૧ નો સાર (બોધ)
આ પ્રથમ અધ્યાય આપણને શીખવે છે કે:
જજ્ઞાસા અને સત્સંગ: જીવનના કલ્યાણ માટે જ્ઞાની પુરુષો પાસે જઈને ધર્મનો માર્ગ પૂછવો જોઈએ (જેમ ઋષિઓએ સૂતજીને પૂછ્યું).
પુરુષોત્તમ માસની મહિમા: આ મહિનો સામાન્ય મહિનો નથી, પરંતુ ભગવાન નારાયણ દ્વારા પોતે સ્વીકારાયેલો સર્વશ્રેષ્ઠ મહિનો છે, જે કળિયુગના પાપોમાંથી મુક્તિ આપનારો એકમાત્ર સરળ કિનારો છે.
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “શૌનકાદિ ઋષિઓનો પ્રશ્ન” નામનો પ્રથમ અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!