૧. દેવર્ષિ નારદજીનો ઉદ્યાપન અંગેનો પ્રશ્ન
રાજા દ્રઢધન્વાની પરમ પવિત્ર કથા સાંભળ્યા પછી, દેવર્ષિ નારદજીના મનમાં વ્રત કરનારા ભક્તો માટે એક વ્યાકુળતા જાગી. તેમણે ભગવાન નારાયણને વંદન કરીને પૂછ્યું:
“હે પ્રભુ! આપની કૃપાથી મેં પુરુષોત્તમ માસની ઉત્પત્તિ, તેના નિયમો, આહાર શુદ્ધિ અને રાજા દ્રઢધન્વાની દિવ્ય કથા સાંભળી. મારું મન પવિત્ર થઈ ગયું.
હવે કૃપા કરીને મને એ જણાવો કે જ્યારે આ પવિત્ર મહિનો પૂર્ણ થવા આવ્યો હોય (એટલે કે વ્રતના છેલ્લા દિવસોમાં), ત્યારે ભક્તોએ વ્રતની પૂર્ણાહુતિ કેવી રીતે કરવી જોઈએ? પુરુષોત્તમ માસના વ્રતનું ‘ઉદ્યાપન’ (ઉજવણું) કઈ વિધિથી કરવું જોઈએ જેથી વ્રતમાં રહી ગયેલી કોઈ પણ ભૂલચૂક માફ થાય અને પ્રભુ પૂર્ણ ફળ આપે?”
૨. ભગવાન નારાયણ દ્વારા ઉદ્યાપન વિધિનો પ્રારંભ
ભગવાન નારાયણે કહ્યું, “હે નારદ! તેં મનુષ્યોના કલ્યાણ માટે બહુ જ સુંદર પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. પુરુષોત્તમ માસના વ્રતની પૂર્ણાહુતિ હંમેશાં વિધિ-વિધાન અને શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવી જોઈએ. જે લોકો આખો મહિનો નિયમો પાળે છે, તેમણે મહિનાના છેલ્લા દિવસોમાં (ખાસ કરીને વદ ચૌદશ કે અમાસના દિવસે) ઉદ્યાપન કરવું જોઈએ.”
ભગવાને જણાવેલી મુખ્ય વિધિ નીચે મુજબ છે:
પવિત્ર દિવસની પસંદગી: પુરુષોત્તમ માસની કૃષ્ણ પક્ષની ચૌદશ (વદ ચૌદશ) અથવા અમાસના દિવસે ઉદ્યાપન કરવું શ્રેષ્ઠ છે.
બ્રાહ્મણોનું આમંત્રણ: વ્રત કરનારે પોતાની શક્તિ અનુસાર જ્ઞાની, સદાચારી અને ભગવદ્ ભક્ત એવા બ્રાહ્મણોને (શક્ય હોય તો જોડા સહિત એટલે કે પત્ની સાથે) આમંત્રિત કરવા જોઈએ.
મંડપ અને કળશ સ્થાપન: ઘરમાં એક સુંદર પવિત્ર જગ્યાએ મંડપ બનાવવો. ત્યાં આઠ પાંદડીઓવાળું કમળ (અષ્ટદળ કમળ) દોરીને તેના પર તાંબા કે માટીનો કળશ સ્થાપિત કરવો. કળશ પર ભગવાન પુરુષોત્તમ (રાધા-કૃષ્ણ) ની સોના, ચાંદી કે તાંબાની મૂર્તિ પધરાવવી.
૩. ષોડશોપચાર પૂજન અને હવન
ભગવાને આગળ પૂજાની પદ્ધતિ સમજાવતા કહ્યું:
આવાહન અને પૂજન: ભગવાન પુરુષોત્તમનું સ્તોત્રો દ્વારા આવાહન કરવું અને અક્ષત, ચંદન, પુષ્પો, ધૂપ-દીપ અને નૈવેદ્ય (પ્રસાદ) અર્પણ કરીને ષોડશોપચાર (૧૬ પ્રકારની વિધિથી) પૂજન કરવું.
હવન (યજ્ઞ): પૂજા પછી, ઘી, જવ અને તલ મિશ્રિત સામગ્રીથી અગ્નિદેવમાં આહુતિ આપવી (હવન કરવો). હવન કરતી વખતે ભગવાન પુરુષોત્તમનો મૂળ મંત્ર અથવા ગાયત્રી મંત્ર બોલવો.
રાત્રિ જાગરણ: ઉદ્યાપનની રાત્રે ભક્તોએ સૂઈ જવું ન જોઈએ, પરંતુ આખી રાત ભગવાનના ભજન, કીર્તન, ધૂન અને પુરુષોત્તમ માસની કથા વાર્તા કરીને જાગરણ કરવું જોઈએ.
૪. બ્રાહ્મણ ભોજન અને દક્ષિણાનો મહિમા
બીજા દિવસે સવારે ફરીથી પ્રભુની પૂજા આરતી કરવી અને ત્યાર બાદ આમંત્રિત બ્રાહ્મણોને આદરપૂર્વક ભોજન કરાવવું.
દક્ષિણા અને વસ્ત્રદાન: ભોજન કરાવ્યા પછી બ્રાહ્મણોને વસ્ત્ર, છત્રી, પગરખાં અને સોના કે ચાંદીની મુદ્રાઓ શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણામાં આપવી.
૩૩ માલપુઆનું અંતિમ દાન: આ દિવસે પણ કાંસાના પાત્રમાં ૩૩ માલપુઆ (અપૂપ) મૂકીને બ્રાહ્મણને દાન આપવા.
ક્ષમા યાચના: બ્રાહ્મણોના ચરણ સ્પર્શ કરીને આશીર્વાદ લેવા અને ભગવાન સામે હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરવી કે, “હે પુરુષોત્તમ પ્રભુ! હું અજ્ઞાની છું, મારી પૂજા કે વ્રતમાં જે પણ ભૂલ થઈ હોય તેને આપ આપની દયાથી ક્ષમા કરજો અને મને આપના ચરણોમાં સ્થાન આપજો.”
ભગવાન નારાયણે અધ્યાયના અંતમાં કહ્યું કે, જે મનુષ્ય આ રીતે વિધિપૂર્વક ઉદ્યાપન કરે છે, તેનું વ્રત અક્ષય બને છે અને તેને સો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
📌 અધ્યાય ૧૪ નો સાર (બોધ)
વિધિ અને શ્રદ્ધા: કોઈ પણ કાર્યની પૂર્ણાહુતિ જો યોગ્ય અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી થાય, તો જ તે પૂર્ણ ગણાય છે.
બ્રાહ્મણ અને ગરીબોનો આદર: ઉદ્યાપન આપણને ઉદાર બનતા અને સમાજના અન્ય લોકો સાથે ખુશીઓ વહેંચતા શીખવે છે.
(આગળના પંદરમા અધ્યાયમાં ભગવાન નારાયણ દેવર્ષિ નારદજીને આ વ્રત કરનારને કયા દિવ્ય અનુભવો થાય છે અને તેનાથી જોડાયેલી અન્ય એક પવિત્ર કથા સંભળાવશે.)
।। ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણ અંતર્ગત પુરુષોત્તમ માસ મહાત્મ્યનો “વ્રત ઉદ્યાપન વિધિ વર્ણન” નામનો ચતુર્દશ અધ્યાય સંપૂર્ણ ।।
બોલો શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાનની જય!